Fabrikalarda iş sağlığı ve güvenliği denetimleri yalnızca eksik evrakları veya kullanılan kişisel koruyucu donanımları kontrol etmekten ibaret değildir. Üretim sahasında aynı anda makineler, elektrik sistemleri, iş ekipmanları, kimyasallar, forkliftler ve çalışanlar bulunabilir. Bu nedenle etkili bir fabrika denetiminde öncelik, ciddi yaralanma veya ölümle sonuçlanabilecek risklerin bulunduğu kritik alanlara verilmelidir.
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığının güncel KOBİ iş sağlığı ve güvenliği rehberinde de çalışma alanlarının düzeni, makineler, elektrik sistemleri ve acil durum ekipmanlarının saha gözlemlerinde temel kontrol noktaları arasında olduğu görülmektedir.
Fabrika denetiminde ilk bakılması gereken alanlardan biri üretim makineleridir.
Dönen miller, kayış-kasnak sistemleri, dişliler, presler, kesici parçalar ve hareketli mekanizmalar çalışanlarda sıkışma, ezilme, kesilme veya uzuv kaybı gibi çok ciddi kazalara neden olabilir.
Denetim sırasında;
Makine koruyucularının yerinde olup olmadığı,
Koruyucuların devre dışı bırakılıp bırakılmadığı,
Acil durdurma sistemlerinin çalışıp çalışmadığı,
Hareketli bölgelere çalışanların erişiminin engellenip engellenmediği,
Bakım sırasında güvenli enerji izolasyonu uygulanıp uygulanmadığı
kontrol edilmelidir.
Bakanlığın güncel sektör rehberlerinde operatörlerin işe başlamadan önce makinelerde çatlak, kırık, sızıntı ve gevşeklik gibi durumları kontrol etmesi ve acil durdurma sistemlerinin çalışır durumda olduğundan emin olması gerektiği belirtilmektedir.
Elektrik panoları fabrika denetimlerinin kritik noktalarındandır.
Pano önlerinin malzemelerle kapatılması, açıkta kablo bulunması, uygunsuz bağlantılar, hasarlı prizler veya yetkisiz kişilerin panolara müdahale etmesi hem elektrik çarpması hem de yangın riski oluşturabilir.
Kontrol sırasında özellikle;
Pano kapaklarının kapalı ve güvenli olması,
Yetkisiz erişimin engellenmesi,
Topraklama sistemleri,
Kaçak akım koruma sistemleri,
Hasarlı kablo ve prizler,
Aşırı ısınma belirtileri,
Pano önlerinin açık tutulması
değerlendirilmelidir.
Bakanlık elektrik güvenliği rehberlerinde de hasarlı ekipmanların kullanılmaması, panoların korunması, uygun topraklama yapılması ve elektrik sistemlerinin bakımının yetkili kişiler tarafından gerçekleştirilmesi gerektiğini belirtmektedir.
Forklift, transpalet ve diğer araçların yoğun kullanıldığı fabrikalarda araç-yaya etkileşimi önemli bir kaza kaynağıdır.
Yaya yollarının belirlenmiş olması,
Forklift güzergâhlarının ayrılması,
Kör noktaların kontrol altına alınması,
Hız limitlerinin uygulanması,
Kavşak ve kapı geçişlerinde görüşün yeterli olması,
Geri manevra uyarılarının çalışması
Özellikle depo ve sevkiyat bölgelerinde çalışanların forklift yollarından kontrolsüz geçmesi ciddi ezilme ve çarpma kazalarına neden olabilir.
Basit görünen düzensizlikler fabrikalardaki birçok kazanın başlangıç noktası olabilir.
Yağlı veya ıslak zeminler, yerde bırakılmış kablolar, gelişigüzel istiflenen malzemeler ve kapatılmış geçiş yolları kayma, takılma ve düşme riskini artırır.
Bakanlığın güncel KOBİ rehberinde özellikle acil çıkışların, yangın ekipmanlarının, elektrik panolarının ve makinelerin önü ile çevresinin temiz ve düzenli tutulması gerektiği belirtilmektedir.
Bu nedenle fabrika denetiminde yalnızca üretim hattına değil, geçiş yollarına ve çalışma alanlarının genel düzenine de bakılmalıdır.
Vinçler, forkliftler, kompresörler, basınçlı kaplar ve diğer iş ekipmanları kontrol edilmelidir.
Ekipmanın periyodik kontrol raporunun bulunması önemlidir ancak tek başına yeterli değildir. Ekipmanın mevcut saha durumunda da güvenli olup olmadığı gözlemlenmelidir.
İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliğinde Aralık 2025'te yapılan değişikliklerle, periyodik kontrole tabi ekipmanların kontrollerinin yetkili kişiler tarafından yapılmasına ve kontrol süreçlerinin izlenebilirliğine ilişkin hükümler güçlendirilmiştir.
Kimyasal kullanılan fabrikalarda depolama alanları mutlaka kontrol edilmelidir.
Özellikle;
Etiketsiz kimyasallar,
Birbiriyle uyumsuz maddelerin yan yana bulunması,
Güvenlik Bilgi Formlarının bulunmaması,
Yetersiz havalandırma,
Sızıntı ve dökülmeler,
Yanıcı kimyasalların ateşleme kaynaklarına yakın bulunması
önemli uygunsuzluklardır.
Kimyasal depo kontrollerinde yalnızca raf düzenine değil, kimyasalların özelliklerine göre güvenli depolanıp depolanmadığına bakılmalıdır.
Yangın söndürme cihazlarının yalnızca işletmede bulunması yeterli değildir.
Yangın tüplerinin, yangın dolaplarının, alarm sistemlerinin, acil çıkışların ve yönlendirme levhalarının kullanılabilir durumda olması gerekir.
Ayrıca acil çıkışların önünün kapalı olup olmadığı ve çalışanların toplanma alanını bilip bilmediği de kontrol edilmelidir. Bakanlığın iş sağlığı ve güvenliği yönetim rehberleri de acil çıkışların açık ve işaretli tutulmasını ve düzenli tatbikat yapılmasını önermektedir.
Son aşamada yalnızca çalışanların baret, gözlük veya eldiven kullanıp kullanmadığına değil, doğru KKD'nin doğru işte kullanılıp kullanılmadığına bakılmalıdır.
Ayrıca çalışanların makine koruyucularını devre dışı bırakması, güvenli olmayan kestirme yöntemler kullanması veya yetkisi olmayan ekipmana müdahale etmesi gibi davranışlar da gözlemlenmelidir.
Tekrar eden uygunsuzluklarda yalnızca çalışanı uyarmak yerine eğitim, saha düzeni ve yönetim sistemi de değerlendirilmelidir.
Fabrika denetimlerinde en doğru yaklaşım, önce hayati risklere odaklanmak ve daha sonra diğer uygunsuzluklara geçmektir. Makine koruyucuları, elektrik sistemleri, araç trafiği, yangın güvenliği ve tehlikeli kimyasallar gibi alanlarda bulunan ciddi eksiklikler öncelikli olarak ele alınmalıdır.
Denetimde tespit edilen her uygunsuzluk için sorumlu kişi ve tamamlanma süresi belirlenmeli; yapılan düzeltmeler yeniden kontrol edilerek kayıt altına alınmalıdır. Böylece saha denetimi yalnızca eksiklerin yazıldığı bir faaliyet olmaktan çıkar ve sürekli iyileştirme sistemine dönüşür.
İstanbul Vizyon OSGB olarak fabrikalarda saha denetimleri, risk değerlendirmesi, iş ekipmanı ve makine güvenliği kontrolleri, çalışan eğitimleri, acil durum planlaması ve iş sağlığı ve güvenliği danışmanlığı konularında profesyonel destek sunuyoruz.